Κάθε χρόνο, στις 28 Οκτωβρίου, βλέπουμε σημαίες στα μπαλκόνια, μαθητικές παρελάσεις, ιστορικά αφιερώματα και τη λέξη «Όχι» να εμφανίζεται παντού.
Την έχουμε ακούσει τόσες φορές, ώστε μοιάζει σχεδόν αυτονόητη. Είναι όμως εύκολο να γνωρίζουμε μια επέτειο χωρίς να θυμόμαστε με ακρίβεια τι συνέβη εκείνη την ημέρα.
Η 28η Οκτωβρίου δεν είναι η επέτειος του τέλους ενός πολέμου ούτε μια ημερομηνία στρατιωτικής νίκης. Είναι η ημέρα που η Ελλάδα αρνήθηκε ένα ιταλικό τελεσίγραφο και βρέθηκε αντιμέτωπη με εισβολή.
Αυτό που τιμούμε δεν είναι το τέλος μιας σύγκρουσης, αλλά την απόφαση να μην γίνει αποδεκτή η στρατιωτική επιβολή μιας ξένης δύναμης.
Η Ευρώπη βρισκόταν ήδη σε πόλεμο
Το φθινόπωρο του 1940 ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος είχε ήδη αλλάξει την Ευρώπη. Η ναζιστική Γερμανία είχε εισβάλει στην Πολωνία το 1939 και είχε προχωρήσει σε κατακτήσεις σε μεγάλο μέρος της ηπείρου.
Η φασιστική Ιταλία του Μπενίτο Μουσολίνι είχε δικές της επεκτατικές επιδιώξεις. Είχε καταλάβει την Αλβανία το 1939, δημιουργώντας μια άμεση στρατιωτική απειλή στα βορειοδυτικά σύνορα της Ελλάδας.
Η ελληνική κυβέρνηση διατηρούσε επισήμως στάση ουδετερότητας, αλλά οι σχέσεις με την Ιταλία ήταν ήδη τεταμένες.
Στις 15 Αυγούστου 1940, το ελληνικό καταδρομικό «Έλλη» τορπιλίστηκε στο λιμάνι της Τήνου από ιταλικό υποβρύχιο. Το γεγονός αποτέλεσε σοβαρή κλιμάκωση, μήνες πριν από την ανοιχτή εισβολή.
Τι έγινε στις τρεις τα ξημερώματα;
Τα ξημερώματα της Δευτέρας 28 Οκτωβρίου 1940, περίπου στις 03:00, ο Ιταλός πρέσβης στην Αθήνα, Εμμανουέλε Γκράτσι, επισκέφθηκε τον πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά στην κατοικία του στην Κηφισιά.
Ο Γκράτσι παρέδωσε ένα τελεσίγραφο εκ μέρους της ιταλικής κυβέρνησης.
Η Ιταλία απαιτούσε να επιτραπεί η διέλευση των στρατευμάτων της από την ελληνική επικράτεια και η κατάληψη στρατηγικών θέσεων. Το τελεσίγραφο δεν προσδιόριζε με σαφήνεια ποιες ήταν αυτές οι θέσεις.
Η προθεσμία που δόθηκε ήταν εξαιρετικά μικρή: έληγε στις έξι το πρωί.
Στην πράξη, η αποδοχή των όρων θα σήμαινε ότι η Ελλάδα θα επέτρεπε σε ξένο στρατό να καταλάβει τμήματα του εδάφους της.
Είπε πράγματι ο Μεταξάς «Όχι»;
Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες της ιστορίας.
Η απάντηση του Μεταξά δεν καταγράφεται ως η μονολεκτική φράση «Όχι» που χρησιμοποιούμε σήμερα.
Η συνομιλία με τον Ιταλό πρέσβη έγινε στα γαλλικά, τη διπλωματική γλώσσα της εποχής. Η απάντηση αποδίδεται ως «Alors, c’est la guerre», δηλαδή «Λοιπόν, έχουμε πόλεμο».
Η ουσία της απάντησης ήταν η απόρριψη του τελεσιγράφου.
Το «Όχι» καθιερώθηκε στη συνέχεια ως σύντομη, ισχυρή συμβολική έκφραση αυτής της άρνησης και της αντίστασης που ακολούθησε.
Η ιστορική ακρίβεια δεν αφαιρεί τίποτα από τη σημασία της επετείου. Αντίθετα, μας βοηθά να καταλάβουμε πώς ένα πραγματικό γεγονός μετατρέπεται με τον χρόνο σε συλλογικό σύμβολο.
Ποιος ήταν ο Ιωάννης Μεταξάς;
Υπάρχει ακόμη ένα στοιχείο που δεν πρέπει να χάνεται όταν μιλάμε για την 28η Οκτωβρίου.
Ο Ιωάννης Μεταξάς δεν ήταν δημοκρατικά εκλεγμένος ηγέτης εκείνη την περίοδο. Από τις 4 Αυγούστου 1936 κυβερνούσε δικτατορικά, με κατάργηση βασικών πολιτικών ελευθεριών, λογοκρισία και διώξεις πολιτικών αντιπάλων.
Η άρνησή του στο ιταλικό τελεσίγραφο είναι ιστορικό γεγονός. Το ίδιο ιστορικό γεγονός είναι και ο αυταρχικός χαρακτήρας του καθεστώτος του.
Μπορούμε να αναγνωρίζουμε τη σημασία της αντίστασης στην εισβολή χωρίς να εξωραΐζουμε τη δικτατορία που κυβερνούσε τη χώρα.
Αυτή η διάκριση είναι απαραίτητη για να κατανοήσουμε την εποχή πέρα από απλοποιημένες αφηγήσεις.
Η εισβολή άρχισε πριν λήξει το τελεσίγραφο
Στις 05:30 το πρωί, πριν συμπληρωθεί η προθεσμία που είχε δώσει η Ιταλία, ιταλικά στρατεύματα επιτέθηκαν σε ελληνικές θέσεις στα ελληνοαλβανικά σύνορα.
Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος είχε αρχίσει.
Η ελληνική επιστράτευση έφερε χιλιάδες ανθρώπους αντιμέτωπους με μια πραγματικότητα που δεν είχε τίποτα το τελετουργικό: αποχωρισμούς, στρατιωτικές μετακινήσεις, φόβο και αβεβαιότητα.
Οι μάχες διεξήχθησαν σε δύσκολες ορεινές περιοχές, με απαιτητικές καιρικές συνθήκες και σοβαρές δυσκολίες ανεφοδιασμού.
Ο ελληνικός στρατός όχι μόνο αντιμετώπισε την αρχική ιταλική επίθεση, αλλά στη συνέχεια πέρασε στην αντεπίθεση, προχωρώντας σε εδάφη της Αλβανίας που βρίσκονταν υπό ιταλικό έλεγχο.
Η ιστορία δεν σταμάτησε στο 1940
Όταν βλέπουμε φωτογραφίες από το μέτωπο, είναι εύκολο να αντιμετωπίζουμε την περίοδο ως μια ενιαία ιστορία με αρχή και τέλος.
Στην πραγματικότητα, τα γεγονότα εξελίχθηκαν σε πολλές διαφορετικές φάσεις.
Τον Απρίλιο του 1941 ακολούθησε η γερμανική εισβολή στην Ελλάδα. Η χώρα πέρασε στη συνέχεια στη σκληρή περίοδο της Κατοχής, με πείνα, διώξεις, εκτελέσεις, καταστροφές και αντιστασιακή δράση.
Η εμπειρία του πολέμου δεν περιορίστηκε στους στρατιώτες του μετώπου. Επηρέασε οικογένειες, πόλεις, χωριά και ολόκληρη την κοινωνία.
Γι’ αυτό η ιστορική μνήμη χρειάζεται να περιλαμβάνει όχι μόνο τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά και τις ανθρώπινες συνέπειες.
Γιατί γιορτάζουμε την αρχή και όχι το τέλος;
Σε αρκετές χώρες οι εθνικές επέτειοι που σχετίζονται με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο επικεντρώνονται στην απελευθέρωση ή στη λήξη των συγκρούσεων.
Η ελληνική 28η Οκτωβρίου έχει διαφορετική αφετηρία.
Συνδέεται με την απόρριψη του τελεσιγράφου και την έναρξη της αντίστασης στην ιταλική εισβολή.
Το γεγονός αυτό απέκτησε ιδιαίτερη θέση στη συλλογική μνήμη, επειδή συμβόλισε την άρνηση υποταγής σε μια ισχυρότερη στρατιωτικά δύναμη.
Η επέτειος δεν απαιτεί να θεωρούμε τον πόλεμο κάτι όμορφο ή επιθυμητό. Αντίθετα, μας θυμίζει πόσο δραματικές μπορούν να γίνουν οι συνέπειες της επιθετικότητας και της παραβίασης της κυριαρχίας μιας χώρας.
Τι αξίζει να θυμόμαστε σήμερα;
Πίσω από τις ημερομηνίες βρίσκονται άνθρωποι που δεν γνώριζαν πώς θα τελειώσει η ιστορία.
Στρατιώτες που έφυγαν από τα σπίτια τους, οικογένειες που περίμεναν νέα, άνθρωποι που έζησαν την ανασφάλεια του πολέμου και αργότερα της Κατοχής.
Όταν κοιτάζουμε το 1940 από τη σημερινή απόσταση, γνωρίζουμε όσα εκείνοι δεν μπορούσαν να ξέρουν.
Αυτό κάνει τη μνήμη ακόμη πιο σημαντική.
Η 28η Οκτωβρίου δεν είναι μόνο μια λέξη που επαναλαμβάνουμε κάθε χρόνο. Είναι μια αφορμή να καταλάβουμε τι σημαίνουν στην πράξη η ελευθερία, η ανεξαρτησία και το ανθρώπινο κόστος του πολέμου.
Και ίσως αυτός να είναι ο πιο ουσιαστικός τρόπος να τιμήσουμε την ημέρα: να γνωρίζουμε την ιστορία της, όχι μόνο το σύνθημά της.
Πηγές για περαιτέρω ανάγνωση
- Εθνικό Ιστορικό Μουσείο — Έκθεση για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: https://nhmuseum.gr/en/permanent-exhibition/item/17194-second-world-war-corridor-13
- Γενικό Επιτελείο Στρατού — 28 October 1940: https://stelexi.army.gr/en/events/28-october-1940-the-beginning-of-the-greco-italian-war/
- U.S. Department of State, Office of the Historian — Διπλωματικό τηλεγράφημα της 28ης Οκτωβρίου 1940: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1940v03/d428
